Những vần thơ hào sảng ấy, qua giọng ngâm của nghệ nhân trống cổ Phạm Chí Tịnh đã đưa tôi về lại miền ký ức tưởng như đã trôi vào quên lãng.

 

Hơn một thiên niên kỷ trước, năm 986, cụ tổ Nguyễn Đức Năng của ông Tịnh cùng người em trai tên Bản đã ngả cây gỗ mít, làm thịt một con trâu bưng thành chiếc trống, ra dự lễ đón Vua Lê Đại Hành về Đọi Tam cày ruộng tịch điền. Tiếng trống rền vang như sấm dậy, vị quân vương tôn hai cụ là Trạng Sấm. Nghề trống Đọi Tam (Duy Tiên, Hà Nam), với hai cụ tổ nghề được phong Trạng đã ra đời như thế.

Rồi ngày vị minh quân Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư về thành Đại La, thuyền rồng vừa đến đoạn sơn thủy hữu tình nơi sông Châu núi Đọi, bỗng vang rền những hồi trống đón mừng của những nghệ nhân có đôi bàn tay vàng. Đẹp lòng, nhà vua truyền cho một nhóm thợ giỏi Đọi Tam về kinh đô mới làm trống. Ông Tịnh trầm ngâm: “Rất có thể cái tên phố nghề Hàng Trống của Thăng Long xưa đã có điểm khởi đầu như thế, khi người Đọi Tam chọn đây là nơi an cư lạc nghiệp”.
Trong dòng chảy hoài niệm của người nghệ nhân già, “trống ngày xưa thường có kích cỡ khá to. Trống gióng lên khi diễn ra những lễ hội lớn, trống đường bệ trước công đường giúp người dân kêu oan. Không chỉ nâng bước đoàn quân ra trận khi bờ cõi lâm nguy, tiếng trống còn giục giã người nông dân đắp đê, xây đập.

Trống hội ngày Xuân, trống gọi trẻ tới trường. Trống cúng ở chùa, trống tế sân đình. Rồi những câu hát xoan, hát ả đào, những làn điệu chèo… cũng cần nương theo nhịp trống.

Trống gắn liền với đời sống tâm linh, không thể tách rời khỏi đời sống văn hóa tinh thần của người Việt suốt chiều dài lịch sử mấy nghìn năm. Chỉ cần những âm thanh trầm hùng vang lên, muôn nghìn người thấy nức lòng. Hào khí Đông A, âm vang chiến thắng lẫy lừng, khí thiêng mảnh đất Rồng Bay lại ùa về sục sôi trong tâm tưởng”.       

Một đời giữ hồn trống cổ

Với hơn ngàn năm lịch sử, mạch ngầm trống Đọi Tam chảy qua bao đời, cha truyền con nối. Tuân theo luật lệ xưa, nghề chỉ được trao lại cho con trai. Khi mới hơn mười tuổi, các bé trai đã bắt đầu tự tay làm những chiếc trống nhỏ, 17 tuổi là đủ sức theo các bậc cha chú bưng trống đại. Chỉ những người có kỹ thuật điêu luyện trong làng mới đủ lực tạo ra chiếc trống sấm.

Ông Tịnh còn nhớ, thợ Đọi Tam đã từng bưng một quả trống sấm cho Đình Chờ (Bắc Ninh), đường kính tới 1,8 m. Chỉ hồi trống đầu gióng lên, lớp ngói lợp mái đình đã xô lệch gần hết.

Để hoàn tất một chiếc trống, người thợ phải trải qua ba công đoạn chính: làm da, làm tang và bưng trống. Muốn đạt tiêu chuẩn “bền, đẹp, tiếng no tròn” đúng thương hiệu Đọi Tam, các nghệ nhân phải kỳ công chọn được bộ da của những con trâu cái vừa độ, không quá béo. Da mang về phải ngâm nước, khử mùi, chống thối, phơi khô vài nắng, lạng mỏng. Công đoạn cuối vô cùng quan trọng, đòi hỏi kinh nghiệm của một người thợ giỏi. Bởi nếu miếng da dày hoặc mỏng hơn tiêu chuẩn, tiếng trống sẽ bị biến âm.  

Gỗ mít là sự lựa chọn duy nhất bởi đặc tính nhẹ, xoắn thớ, ít bị co giãn và đàn hồi nên khi đóng đinh chốt (loại bằng vầu hoặc tre ngà) không bị nứt. Đặc biệt, cây gỗ có tuổi đời càng cao thì âm thanh của trống càng đanh, vang và rất có hồn.

Chọn được gỗ ưng ý, người nghệ nhân sẽ xẻ, phơi để rồi ghép dăm dựng thành khung. Những chiếc dăm được ghép khít và mài nhẵn tới mức mắt thường khó phát hiện được vết ghép.

Bưng trống giỏi nghĩa là không được căng hay chùng quá. Mặt trống phải tròn, tang trống phải thật kín (bằng cách miết sơn ta vào giữa các khe, một lớp sơn một lớp vải màn).   



Nghệ nhân trống cổ Phạm Chí Tịnh mang cả gia đình lên Hà Nội sinh sống khi Thủ đô được giải phóng tròn một năm. “Nhất nghệ tinh”, nghề trống gia truyền Đọi Tam đã theo ông lên chốn phồn hoa đô hội. Hiệu làm trống của ông từng tọa lạc trên nhiều con phố cổ. Từ Hàng Mành, Hàng Trống tới Hàng Hòm và cuối cùng là Hàng Nón. Mấy chục năm trôi qua, trong ông vẫn luôn văng vẳng lời dạy của cha: “Làm trống thì dễ nhưng giữ được hồn trống mới khó. Đây là nghề tổ tiên truyền lại, con phải gắng mà giữ lấy”.

Ông tâm sự, “tôi hiểu rất rõ rằng, muốn giữ được nghề, người thợ không chỉ cần am hiểu kỹ thuật mà còn phải có cái tâm sáng gìn giữ hồn trống không bao giờ phai nhạt”. Ông bảo, chẳng thể tính đếm con số chính xác những chiếc trống đã xuất xưởng từ đôi bàn tay chai sần, sứt sẹo của mình. “Dễ phải tới cả vạn chiếc, cô ạ” .

Ông tự hào khoe rằng chưa từng bó tay trước bất cứ loại trống nào. Từ chiếc trống chầu trong nghệ thuật ca trù, trống chèo mà “trăm thợ Đọi Tam may ra có một người làm được sản phẩm chất lượng” đến trống đại, trống sấm đạt kích thước hàng kỷ lục. Khách nước ngoài tới đặt hàng chỉ cần mang theo tấm hình làm mẫu, ông sẽ mày mò làm cho tới khi nhận được cái gật đầu hài lòng của họ mới thôi.

Để mãi vang rền tiếng trống hội Thăng Long

Mười một năm trước, Thăng Long tưng bừng đón tuổi 990, ông Tịnh cùng trai làng Đọi Tam đã có dịp góp cho mảnh đất Rồng Bay gần ba trăm chiếc trống hội. Chiếc to nhất có chiều cao 2,7m, đường kính mặt trống cũng đạt 2,01m, thể tích lên tới 10m khối hiện vẫn còn được trang trọng cất giữ tại Văn Miếu. Ba tháng miệt mài của hơn chục đôi bàn tay vàng, quả trống khổng lồ mới thành hình.

Sinh năm 1931, người nghệ nhân trống cổ hiếm hoi giờ đã vào tuổi bát thập. Những ngày cận Đại lễ, ông vẫn như con thoi đi về giữa Hà thành và làng quê Đọi Tam. Một chiếc trống sấm với kích thước khổng lồ (cao 3 m, đường kính mặt 2,35 m, chiếc dùi trống cũng phải dài tới 80 centimet) là món quà vô giá những người con đất Hà Nam tặng Thủ đô yêu dấu trong ngày vui ngàn tuổi.

Ông cười chất phác: “Tôi đã đi đầu cung tiến cho Hà Nội một chiếc trống sấm đường kính 1,8m. Nối bước tôi, người Đọi Tam đã tạo nên một dàn trống hoành tráng lên tới sáu bảy chục quả. Dịp Đại lễ, âm vang trống hội Thăng Long, những Đọi Tam đã góp phần mang lại những phút giây hào hùng khó quên cho người dân Hà Nội cũng như bạn bè quốc tế”.

Được công nhận cả hai danh hiệu Nghệ nhân làng nghề Việt Nam và Nghệ nhân dân gian, người thợ già vẫn chưa cho phép mình ngơi nghỉ. Bốn cửa hàng chuyên trống và nhạc cụ liền kề trên con phố Hàng Nón luôn tấp nập khách vào ra. Đó cũng là nơi những người con trai của ông (trong đó người con cả Phạm Chí Bích cũng đã được Hiệp hội làng nghề phong tặng danh hiệu Nghệ nhân) đang lặng lẽ nối tiếp nghề trống gia truyền.

Như nguyện ước một đời của người cha kính yêu, để hồn trống thiêng Thăng Long mãi trường tồn cùng năm tháng.     

Nguồn : WWW.Trongdoitam.VN