Nằm cách thị xã Phủ Lý khoảng mười km, dưới chân núi Đọi, Đọi Tam (xã Đọi Sơn - Duy Tiên - Hà Nam) được biết đến là một làng nghề truyền thống chuyên sản xuất trống.

Trước kia, làng Đọi Tam có địa danh là thôn Giáp Ba. Nghề làm trống được hình thành vào khoảng thế kỉ 8 - thế kỉ 9 thời Đinh - Lê. Đặc biệt, gắn liền với sự tích năm 987 vua Lê Đại Hành chọn làng Đọi Tam làm nơi tế thần, cụ tổ của làng - Nguyễn Đức Năng thua trong hội thi cày với Vua, phải mổ Trâu khao làng. Da trâu sau khi giết được ông đem phơi làm trống. Khi đánh, tiếng trống vang như sấm, Vua khen ngợi và trao tặng danh hiệu Trạng Sấm. Sau đó, nghề làm trống phát triển, ông được coi là cụ tổ nghề của làng.

Năm 1010 Vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư- Ninh Bình lên Thăng Long (Hà Nội), nhân dân trong làng mang trống ra cổ vũ. Cảm kích trước việc làm đó, vua Lý Thái Tổ đã cho nhân dân trong làng đi theo lập nghiệp và hình thành phố Hàng Trống ngày nay. Đến thời kì chống Pháp, nhiều người trong làng tham gia hoạt động cách mạng, bị bắt tù đày tại Côn Đảo. Trong đó, câu chuyện về nghệ nhân Nguyễn Thế Năng lấy gốc dừa làm trống để cổ vũ phong trào Cách mạng vẫn được nhiều người nhắc đến như một "tích" để khẳng định và tôn vinh về danh tiếng làng nghề.

Trải qua nhiều thăng trầm, đến nay Đọi Tam vẫn giữ và phát triển được nghề. Hiện trong làng có 13 cơ sở sản xuất trống, 14 cơ sở sản xuất da, năm 2005 đào tạo được 60 thợ, năm 2006 là 110 thợ, năm 2007 là 125 thợ. Ngoài ra trong làng còn có 2 nghệ nhân, 4 thợ giỏi cấp tỉnh, 40% các hộ gia đình tham gia làm trống. Năm 2005 thu nhập từ làm trống đạt doanh thu 2,5 tỷ đồng, năm 2006 là 3,7 tỷ đồng, năm 2007 là 5,3 tỷ đồng; mang lại thu nhập trung bình khoảng 7,2 triệu đồng người/năm. Làng còn thành lập riêng một đội trống gồm 60 thành viên chủ yếu là nữ chuyên đi biểu diễn trong và ngoài tỉnh trong các lễ hội, hội nghị... Đặc biệt, nhân kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội, Bộ Văn Hoá Thông Tin đã chọn Đọi Tam làm nơi sản xuất dàn trống hội sử dụng trong lễ hội, hiện nay chiếc trống cái với chiều cao 2m65, rộng 2m01 vẫn còn được lưu giữ tại Văn Miếu. Dự kiến năm 2010, nhân kỉ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội các nghệ nhân trong làng sẽ làm chiếc trống lớn nhất Việt Nam, chiều cao dự định trên 3m và rộng 2m60. Tuy nhiên việc này vẫn còn là khó khăn trước mắt, bởi để làm chiếc trống như vậy cần rất nhiều da trâu của những con trâu có trọng lượng rất lớn.

Tiếp tục khẳng định mình, năm 2007 làng trống Đọi Tam đón nhận danh hiệu cùng giấy chứng nhận làng nghề truyền thống do UBND tỉnh Hà Nam trao tặng. Gần đây nhất, ngày 14/11 làng trống Đọi Tam vinh dự được chọn là một trong 10 làng nghề tiêu biểu đại diện cho hơn 2.000 làng nghề trong cả nước tham gia triển lãm Sức sống làng nghề Việt Nam tại số 2 Hoàng Quốc Việt. Ngày 20/11 đón nhận danh hiệu làng nghề tiêu biểu năm 2007 do Hiệp hội làng nghề Việt Nam trao tặng.

Hướng đi cho một làng nghề

Từ một làng nghề thủ công truyền thống sản xuất nhỏ lẻ, phân phối chủ yếu trong tỉnh và các vùng lân cận; hiện nay, trống làng Đọi đã được nhiều nơi biết đến và ưa chuộng. Thị trường tiêu thụ mở rộng khắp cả nước thậm chí cả một số nước trong khu vực như Lào, Campuchia, Hàn Quốc, Nhật Bản và Mỹ... Các sản phẩm cũng được đa dạng hoá  phục vụ nhu cầu thị trường như bồn tắm gỗ, bình đựng rượu... Góp phần rất  lớn vào việc quảng bá thương hiệu trống Đọi Tam, trong làng hiện có 520 thợ mang nghề làm trống đi lập nghiệp trên khắp các tỉnh thành, đặc biệt là hai nghệ nhân Phạm Chí Thịnh (hiện đang ở thành phố Hồ Chí Minh) và Phạm Văn Tuấn (11 Hàng Nón, Hà Nội) đã có công rất lớn trong việc đưa các sản phẩm của làng ra thế giới. Theo ông Phạm Chí Quang, một thợ giỏi của làng được tỉnh Hà Nam công nhận: để làm ra một chiếc trống hoàn chỉnh cũng không hề đơn giản, phải trải qua nhiều công đoạn. Trước hết, giai đoạn đầu là làm tang trống, tang phải  làm bằng gỗ Mít được cắt xẻ cẩn thận theo khuôn và kích cỡ từng loại trống khác nhau tuỳ theo yêu cầu. Trong giai đoạn này, một công đoạn cũng rất quan trọng là làm da, da phải tươi chọn từ trâu già, sau đó bào mỏng và mang phơi, da phải căng và phơi ở nhiệt độ thích hợp để có độ căng vừa phải. Giai đoạn tiếp theo là ghép tang trống. Tang trống được bào mỏng nhưng phải đảm bảo độ cứng khi ghép vào với nhau. Mặt trống được căng bằng da sau khi đã phơi khô, không quá căng cũng không được trùng. Cuối cùng là bưng trống, sau khi hoàn thiện tất cả các giai đoạn khác trống bưng tiếng phải no, tròn, người bưng phải có kinh nghiệm và khả năng thẩm định âm thanh.

Đến thăm một vài xưởng sản xuất trống, quan sát, có thể nhận thấy bên cạnh lợi thế về kinh nghiệm lâu năm, nghề cha truyền con nối thì hầu hết những nhà xưởng tại Đọi Tam quy mô còn nhỏ, lớn nhất cũng khoảng 15 - 20 thợ, và tận dụng diện tích nhà ở là chính. Vì vậy, ông trưởng thôn Đinh Văn Lương cho biết: "trong những năm tới Đọi Tam sẽ quy hoạch các khu tiểu thủ công nghiệp tập trung tiến tới không chỉ sản xuất trống mà còn nhiều các nhạc cụ dân tộc khác nhằm mục đích chính là quảng bá, đưa sản phẩm của làng ra thị trường thế giới". Đây sẽ là một hướng đi đúng hướng cho một làng nghề truyền thống./.

 

Hình ảnh một số công đoạn làm trồng ở làng Đội Tam